| تبليغات | X |
|
کتاب/کتابخانه/ کتابداری/اطلاع رسانی و دانش شناسی
|
 |
 |
||||
|
روشهاي بازيافت مواد مطلب مهمّي كه بايد در اينجا متذكّر شوم،اشاره به روشهايي است كه براي احياء و بازسازي موادصدمه ديده و مناطق سانحه ديده وجود دارد تا بتوان آنها را دوباره قابل استفاده كرد (روشهايي كه برايخشك كردن كتابهاي مرطوب و منجمد شده قابل استفاده است). چون اينگونه روشها دائما در حالتغيير و پيشرفت است، لذا بايد از روشهاي جاري با حضور در كارگاههاي كارآموزي و با مطالعة متونمربوط به حفاظت و نگهداري، اطلاع حاصل كرد و يا به معلومات قبلي خود افزود. روشهاي خشككردن مواد خشك كردن مواد در معرض هوا، از سادهترين روشها است. هدف از انجام اين كار، در معرض هواقرار دادن سطوح مرطوب اشياء است تا، خشك شوند. كتاب مرطوب را بايد بصورت ايستاده روي ميز قرار داد و صفحات آن را در مقابل هوا باز گذاشت و يالابلاي صفحات آن كاغذ خشك كن قرار داد. اگر چه اين روش مؤثر بوده و نيازمند تجهيزات گرانقيمت ياوسايل ديگر نيست (پنكه و كاغذ خشككن كه لابهلاي صفحات براي جذب رطوبت قرار دادهميشوند، از لوازم ضروري هستند) امّا كاري كسل كننده، وقتگير و شاِ ّ است. خشك كردن به روش انجماد از سال ۱۹۷۲ تا به حال براي خشك كردن مواد كاغذي، به كار رفتهاست و موادي كه رطوبت دارند بايد براي انجماد آماده شوند. كتابهاي مرطوب در كيسههاي پليتن قرارداده ميشوند و در حاليكه عطف آنها رو به پايين قرار دارد، در صندوقهاي پلاستيكي يا جعبههايمقوايي محكم قرار ميگيرند. سپس آنها را در فريزرهايي با دماي انجماد ۲۱ درجه سانتي گراد زير صفر ياپايينتر منجمد ميسازند. هر چه عمل انجماد سريعتر صورت گيرد بهمان اندازه بهتر است زيراكريستالهاي يخ كوچك و ريز خواهند بود. و در نتيجه ضرر كمتري به كتابها يا مواد ديگر خواهندرساند. اين وسايل ميتوانند مدت زمان درازي منجمد بمانند تا موقع مناسب براي خشك كردن آنهافرابرسد. سپس مواد منجمد شده در محيط خلاء قرار داده ميشوند و در اين حالت، خلاء باعث پايينآمدن نقطة جوش آب شده و يخ بدون تبديل شدن به آب، بخار ميشود. سپس بخار آب توليدشده،تخليه ميشود. اين مرحله از فرايند بطئي و كند است و از يك هفتهونيم تا سههفته طول ميكشد.امّا ميتوان اين فرايند را با گرم كردن ديوارهها و قفسههاي اطاقك خلاء تا ۳۷ درجه سانتي گراد سرعتبخشيد (۲۹). پاركر فرايند خشك كردن در انجماد و اثر آن را بر آثار و مواد مختلف شرح داده است.(۳۰) اگر چهخشك كردن به روش انجماد باعث پيدايش لك آب و چروك شدن صفحات ميگردد و جلد بعضي ازكتابها تاب برميدارد ولي نتيجه نهايي، بازگرداندن مواد به كتابخانه و استفادة مجدّد از آنهاست. فرايندانجماد، هاگ كپكها را از بين نميبرد و لذا بايد جلو رشد كپك را گرفت و تجهيزات مورد نيازگران بودهاستفاده از آنها وقتگير است، امّا عموماً مورد استفاده قرار ميگيرند و مؤثر هستند. روش ديگري كه براي خشك كردن وجود دارد استفاده از اجاِق هاي ماكروويو است در اكثر متونمربوط به حفاظت و نگهداري مواد كتابخانه به آن اشاره شده است امّا بهتر است اين روش تا شناسايياثرات آن بر روي كاغذ، چسب و جلد كتابها مورد استفاده قرار نگيرد. تميز كردن و خشك كردن مواد درهواي خشك روشي است كه براي خشك كردن مواد كتابخانه در مقياس وسيع مورد استفاده قرارميگيرد. در اين صورت تمام محوطه يا ساختمان با پوشاندن اجزاء آنها در ورقههاي پلاستيكيهوابندي ميشود. و هواي خشك با دماي ۲۶ درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي ۱۵% با پمپ واردمحل ميگردد. اين روش در مورد مواد نازك مانند اسناد كاغذي موثر است. امتياز اين روش سرعت عملآن است و ميتواند براي خشك كردن مواد در شرايط مختلف مورد استفاده قرار گيرد. امّا چون ازفنآوري بالا برخوردار است، فقط ميتواند در نقاطي كه منفذها و درزهاي ساختمان كاملاً مسدود شدهباشند مورد استفاده قرار گيرد. قبلاً گفته شد كه مواد غير كاغذي كتابخانه نيازمند روشهاي متفاوتي هستند تا بتوان آنها را دوبارهقابل استفاده كرد. نجات و بازيافت صفحات لرزان كامپيوتر كه آب به آنها صدمهزده نمونهاي از اين مواداست كه در مقالهاي از نانسي اولسون در سال ۱۹۸۶ چنين شرح داده شده است(۳۱). ديسكهايي كهمختصري مرطوب شده بودند با استفاده از سشوار و ايجاد جريان هواي خشك، خشك شدند.ديسكهاي فرورفته در آب از قاب پلاستيكي خود بيرون آورده شده و با دقت خشك شدند، ابتدا آنها رابراي خشك شدن در هواي آزاد آويخته و بعد از خشك شدن در غلاف تازه قرار دادند و از اطلاعات آنهانسخه برداري شد. در نتيجه همة دادهها نجات پيدا كردند. كنترل كپكها اغلب صدماتي كه آب به مواد كتابخانه وارد ميكند به دو صورت اتفاِق ميافتد: يا آب مستقيماًموجب وارد شدن صدمه ميشود يا آبي كه براي خاموش كردن آتش به كار ميرود باعث اين صدماتميشود. آب باعث افزايش رطوبت شده و باعث رشد احتمالي كپك ميشود. روشهاي كنترل كپك،به دلايل فوِق بهتر است بعد از بروز سانحه بكار روند. اين روشها به دو دسته تقسيم ميشوند:روششيميايي و غيرشيميايي. (كنترل رشد كپك به كمك تغيير شرايط محيط زيست قبلاً در بخش پيشينتحت عنوان "عكسالعمل. مرحله سوم" بحث شده و به پايين آوردن مقدار رطوبت اشاره شده است) اگر كپك رشد كرده باشد، ميتوان آن را تميز كرد، امّا رعايت احتياط ضروري است. مواد آلوده بهكپك بايد در محوطهاي به دور از ديگر مواد كتابخانه نظافت شوند، تا كپكها در محوطة كتابخانه پخشنشوند. اين كار ميتواند در خارج از كتابخانه يا در محوطهاي سرپوشيده به كمك بخور دادن انجام گيرد.از جاروبرقي نيز ميتوان استفاده كرد. براي اين كار بايد از ماسك و دستكش استفاده كرد زيرا بعضياشخاص براثر ناراحتيهاي تنفّسي حاصله از كپكها آسيب ميبينند لذا بايد به اين مسئله نيز توجهداشته باشيم. كنترل غيرشيميايي طي فرايند خشك كردن در حال انجماد نيز امكانپذير است. اطاقك خلاء راميتوان با دياكسيدكربن (CO2) پركرد تا اكسيژن لازم براي رشد كپك از بين برود. در روش شيميايي متصّدي حفاظت مواد يا متخصّص داروهاي ضدقارچ بايد هميشه مورد مشورتقرار گيرند. مهمترين داروهاي ضدقارچ در حال حاضر عبارتند از تيمول، اورتوفنيل فنل،اتيلناكسايد امّا هيچكدام از اين مواد شيميايي بيعيب و نقص نيستند. تيمول سمي است و در بعضياز قوانين استفاده از آن منع شده است. ارتوفنيل فنل با اينكه خاصّيت سمي كمتري دارد وليناراحتيهاي جسمي مانند ناراحتي چشم را باعث ميشود.اتيلناكسايد به عنوان مادة سرطانزا شناختهشده است. اين ماده فوِق العاده سمّي بوده و براي انسانها بسيار مضّر است امّا ضدقارچ خوبي است. اينمادة بايد تحت شرايط كنترل شده مورد استفاده قرار گيرد و هر وسيلهاي كه به اين ماده آلوده گردد، بايدقبل از استفاده مجدد در جريان هوا قرار گيرد. تابش اشعة گاما نيز بعضي اوقات براي از بين بردن كپك مورد استفاده قرار ميگيرد. اين روشغيرشيميايي، موثر است، امّا داراي اثراتي مخرّب بر سلولز و پروتئين بوده و در سطحي گسترده مورداستفاده قرار نگرفته است. تحقيق در مورد استفاده از شيوههاي ديگر براي كنترل كپكها انجام گرفتهاست كه از آن جمله ميتوان به روشهايي كه از فشار كم و ازت استفاده ميكنند، اشاره كرد.(۳۲) نتيجه: اگر برنامهريزي براي مبارزه با سوانح مد نظر باشد، در آن صورت قدم اول اين است كه محتوياتبرنامههاي مشابه در ساير كتابخانهها و سازمانهاي مشابه مثل آرشيوها را از نظر بگذرانيم. مركز توجهكتابخانههاي محلّي است و بايد ديد آيا داراي چنين برنامهاي هستند؟ اقداماتي كه قبلاً در محل انجامگرفته از آن لحاظ اهميت دارد كه ميتوان به فهرست منابع، تجهيزات، وسايل و افراد خبره دسترسيپيدا كرد و امكان همكاري را فراهم آورد. در اين مختصر فقط ميتوان مقدمهاي از كليّات سوانح را بيانكرده و به اصول و قوانين اصلي در مورد روشهاي اصلاح و بازيافت اشاره كرد. اين مطلب فقط برايطرح برنامههاي مبارزه با سوانح است و تأكيد آن بر موادي است كه از كاغذ درست شدهاند، اگر چهاغلب مواد كتابخانهها از كاغذ ساخته شدهاند ولي مواد ديگري نيز وجود دارند كه بايد هنگام بروزسانحه به صورتي متفاوت با آنها روبرو شد. با توجه به آنچه گفته شد واضح است كه هر كتابخانهاي بايدبرنامة جديدي براي مقابله با سوانح داشته باشد. اقدامات لازم براي انجام اين مهم عبارتند از: ۱ـ مطالعه وسيع و كامل، ۲ـ يادگيري روشهاي مربوطهو تمرين آنها با حضور در كارگاههاي آموزشي. ۳ـ حصول اطمينان از اينكه كتابخانه در پي تهّيه برنامهمقابله با سوانح است. ۴ـ حصول اطمينان از اينكه كارمندان كتابخانه براي مقابله با سوانح آماده هستند وروشهاي آن را آموختهاند.
+
نوشته شده در یکشنبه دوازدهم تیر 1384ساعت 10:28 قبل از ظهر توسط دکتر مهرداد نیکنام
|
|
|||||
|
|||||
 |
 |
||||
نوشته های پیشین اردیبهشت 1387 تیر 1386 فروردین 1385 شهریور 1384 مرداد 1384 تیر 1384 خرداد 1384 |
|||||
|
|||||
