آمادگی در برابر سوانح و بلایا به ویژه بلایای طبیعی(قسمت اول)
آمادگي در برابر سوانح و بلايا
مقدمه:
طرح و برنامهريزي براي مقابله با سوانح و بلايا شايد اصطلاح مناسبي براي آنچه كه اكنون بخشپذيرفته شدهاي از برنامه حفاظتي كتابخانههاست، نباشد. آمادگي براي مقابله با سوانح و بلايا بنامهايديگري نيز معروف است كه از ميان آنها ميتوان برنامهريزي كنترل سوانح، پيشگيري از سوانح،برنامهريزي و آمادگي براي سوانح محتمل، و مديريت بحران را نام برد.
برنامهريزي و آمادگي براي مقابله با سوانح در واقع فعاليتها و اقدامات تمرين شده يا تعليم دادهشدهاي است كه اثرات و آثار سوانح را، صرف نظر از شدت و عظمت آنها در كتابخانهها به حداقلميرساند و به بازسازي و استفاده از مجموعه مواد كتابخانه در حداقل زمان ممكن كمك ميكند.
اصطلاح "سوانح و بلايا" شمار زيادي از رويدادها را شامل ميشود. يكي از تعريفهاي مناسب توسطاندرسن و مك اينتاير بيان شده است:
"كلمة سانحه واژة رايجي است در ميان آرشيويستها و كتابداران و براي تعريف يك رويداد غيرمنتظره كه نتيجهاي ويران كننده بر مواد آنها دارد، به كار ميرود. سانحه ممكن است در مقياسي كوچكيا در حدي بسيار گسترده و انفجاري باشد، امّا در هر حالت بايد اقدامات سريع انجام گيرد تا خساراتحاصله به حداقل برسد" (۱)
اگر ما از اين تعريف براي واژة "سانحه " استفاده كنيم، در اين صورت بايد گفت كه دفعات وقوعسوانح در كتابخانهها زياد است. ساختمان هر كتابخانه (در واقع هر نوع ساختمان صرف نظر از طرزاستفاده از آن) بعلّت ساختمان بودنش، زماني با سانحه روبر خواهد شد و هر كتابدار در دورة خدمتخود لااقل با يكي از اين سوانح مواجه ميشود. سيل (يا لااقل خسارات ناشي از آب) و آتشسوزيها ازمحتملترين سوانحي هستند كه معمولاً تجربه ميشوند. سوانح ديگر عبارتند از: طوفانها و گردبادها،زمين لرزه، فعاليتهاي تروريستي، جنگ و انفجارها. در بين همة اين حوادث و سوانح، آتش سوزي وصدمات حاصله از آب بيش از همه باعث خرابي و وارد آمدن صدمات فيزيكي به مواد كتابخانهميشوند. بعضي از نويسندگان، كندن صفحات و ناقص كردن كتابها، دزدي و اقدامات وحشيانه را نيز درفهرست اين سوانح قرار دادهاند.
برنامهريزي آمادگي در برابر سوانح از عناصر ضروري حفاظت پيشگيرانه به شمار ميرود.بهتريناقدام در برابر سوانح، تلاش و كوششهايي است كه بايد بهعمل آيد تا بروز سوانح و بلاياي مشابه بهحداقل برسد. برنامهريزي براي جلوگيري از سوانح نيازمند اين است كه نظافت كتابخانه به صورتمرتّب انجام گيرد، ساختماني مناسب براي كتابخانه ساخته شود كه با موقعيت خود مطابقت داشتهباشد و بطور مداوم حفاظت و نگهداري شود و كارمندان كتابخانه در اين زمينه آموزش كافي ديده باشند.به عبارت ديگر، برنامهريزي براي پيشگيري از سوانح جنبة ديگري از مديريت خوب و صحيح است.اين اقدام، فعاليتي است صحيح، در جهت استفاده از روشهاي حفاظتي براي حفاظت از كتابخانه كهمنافع زيادي براي جامعه دارد: مانند بالا بردن سطح آگاهي كاركنان و شركت دادن آنها در فعّاليتهايحفاظتي، به گونهاي كه بعنوان بخش مهّمي از برنامهريزي محسوب شود و هدف آن گنجاندن اقداماتحفاظتي در تمام جنبههاي آموزشي كتابخانه باشد.
سالي . ِا. بوكنن دربارة برنامهريزي براي مقابله با سوانح چنين ميگويد:
"يك برنامة مكتوب و مدوّن مهمترين گامي است كه در جهت آماده شده براي مقابله با سوانح و بلايابرداشته ميشود. نخستين اثر اين سند كتبي، اين است كه سوانح امكان وقوع دارند و يكي از وظايفسازمان و تشكيلات كتابخانه اين است كه به صورتي منطقي مسئوليت اين سوانح را بپذيرد. ديگر اين كهآماده شدن و قبول مسئوليت، ترس و واهمة بيخود را از بين ميبرد و باعث تصميمگيري منطقيميشود، كه اين خود باعث كاهش خسارات و صدمات وارده به مجموعة كتابخانه شده و هزينههاياحياء و بازسازي مواد كتابخانهاي را كاهش ميدهد. سوم: اين برنامهريزي، يكپارچگي افكار و عقايد وفراهم آمدن قوانين دقيق مرحله بندي شده را باعث ميشود كه پيروي از اجزاء آنها براي كساني كهمسئول اجراي آنها هستند، سهل و آسان خواهد بود(۲).
در حال حاضر همه كتابخانهها برنامه مقابله با سوانح ندارند امّا بايد بدون در نظر گرفتن كوچك يابزرگ بودن كتابخانه برنامه مقابله با سوانح طراحي كنند. اين واقعيت را نيز بايد در نظر گرفت كهكتابخانههاي زيادي در سراسر دنيا برنامة مبارزه با سوانح را طرح و اجرا كردهاند. نمونهاي از اين فعاليّتها،بررسي و تحقيق سال۱۹۸۶ از ۱۷۵ كتابخانه دانشگاهي و دانشكدهاي كانادا است كه نشان داد ۱۴% آنهاداراي برنامه مقابله با سوانح هستند(۳).