آمادگی در برابر سوانح و بلایا به ویژه بلایای طبیعی(قسمت دوم)
برخي از سوانح كتابخانهها
متأسفانه يافتن آثار منتشره درباره شرح سوانح كتابخانهها كه در هر كشوري از ابعاد مختلف (از لحاظشدت و ضعف) برخوردارند، كاملاً آسان نيست. احتمال وقوع سوانح در شب هنگام، اواخر هفته، درتعطيلات عمومي، و هر زمان ديگر يعني زماني كه تعداد مراجعين محدود است و كارمندان محدوديدر كتابخانه حضور دارند، بيشتر است. نمونههايي از اين سوانح و بلايا عبارتند از:
ساعت ۲صبح يك روز دوشنبه به سال ۱۹۵۲ در كانادا كتابخانه مجلس واقع در اُتاوا، ؛ روز عيدميلاد مسيح در داروين استراليا به سال ۱۹۷۵ ؛ يك روز شنبه در آرشيو دانشگاه كنكورديا به سال ۱۹۸۲؛ساعت ۷ صبح روز يكشنبه آتش سوزي كتابخانه ملّي استراليا؛ و ساعت ۸ صبح روز يكشنبه در كتابخانةآكادمي علوم شوروي، لنينگراد سال ۱۹۸۸(۴).
وقوع سوانح در كتابخانههاي كشورهاي ماوراءالنهر از زمان ويراني كتابخانه اسكندريه در ۲۰۰ قبل ازميلاد تا اين اواخر يعني تا سيل فلورانس، در ايتاليا به سال ۱۹۶۶، ادامه داشته و ضرورت تهيه برنامهها وانجام اقدامات مقابله با سوانح از جمله روشهاي مقابله با صدمات حاصل از آب و بهتر كردن كيفيتكاغذ را آشكار كرده است (۵) در دهة بعد يعني در سال ۱۹۸۶، آتش سوزي كتابخانة مركزي نظامكتابخانههاي عمومي لوسآنجلس كه توسط يك خرابكار ايجاد شده بود باعث از بين رفتن چهارصدهزار جلد كتاب و خسارتهاي جانبي زيادي شد. هفتصد هزار جلد ديگر از كتابها به كمك فرايند خشككردن تجارتي، عمدتاً خشك كردن در حال انجماد، نجات پيدا كردند(۶).
در سال ۱۹۸۸ كتابخانه آكادمي علوم شوروي نوزده ساعت در آتش سوخت. علت وقوع آتشسوزيسيم كشي ناقص و اشتباه برِ بود. از جمله اشياء و اموال از بين رفته به حدود چهارصد هزار جلد كتاب،يك چهارم موجودي روزنامهها و مطالب منحصر به فرد ديگر ميتوان اشاره كرد. صدمات ناشي از آبيكه براي خاموش كردن آتش به كار رفته بود و رشد قارچ و كپك ناشي از آن قابل توجه بود. گزارشها نشانميدهد، جمعاً هفت ميليون و نيم جلد از كتابها تحت تأثيرات منفي اين آتش سوزي قرار گرفتهاند. (۷) مطابق گزارشهاي راديو و تلويزيون، در ناآراميهاي داخلي ناشي از سقوط دولت چائوشسكو درروماني، كتابخانة مركزي كشور روماني در سال ۱۹۸۹ از بين رفت.
اگر چه همة سوانح كتابخانهها به اين اندازه مخرب نيستند، امّا سوانح كوچك نيز ميتوانند هشداردهنده باشند. نمونهاي كم و بيش تصادفي از سوانح رخ داده در كتابخانههاي كشورهاي آمريكاي شماليبدين شرح آمده است: در برونكس واقع در ايالت نيويورك، مدرسهاي به علت آتش سوزي (شايد همبعلّت خرابكاري) در سال ۱۹۸۳ از بين رفت (۸). در سال ۱۹۸۵، يك آتش سوزي كه بر اثر اصابتصاعقه در كتابخانة دانشكدة حقوِق دال هاوزي واقع در نووااسكاتيا، آغاز شده بود، باعث شدشصت هزار جلد كتاب همراه با وسايل ديگر از جمله برگهدان كتابخانه از بين برود (۹).
آتشسوزي تصادفي كه از اتصال سيمهاي برِ در كتابخانه عمومي پورتس ماوث در ايالتويرجينا در سال ۱۹۸۸ رخ داد، به قولي باعث دود شدن كتابخانه شد (اين رويداد در مقالهاي با عنوان"كتابخانه منفجر شده است " تشريح شده است ).(۱۰). در زلزلة سال ۱۹۸۹ سانفرانسيكو كتابهاي زياديبه كف كتابخانهها ريخت كه از آن جمله: سيصد هزار جلد كتاب در كتابخانه عمومي لوسآنجلس، و درحدود ۷۵% موجودي كتابهاي كتابخانة دانشگاه استانفورد است (۱۱).
ماحصل همة سوانح كتابخانهها نيستي و نااميدي نيست. يكي از جنبههاي مثبت، به خصوص درمورد سوانح بزرگ، پيدايش روشها و تكنيكهاي تازه و بهتر براي اصلاح و مرمت مواد صدمه ديدهكتابخانههاست. شاهد اين مطلب تجربه به دست آمده از سيل سال ۱۹۶۶ در فلورانس است. در حالحاضر، اغلب تكنيكهاي مرمت مواد كتابخانهاي از جمله: ذخيره و خشك كردن كتابهاي مرطوب رامديون اين سيل هستيم. اخيراً بعد از آتش سوزي كتابخانة عمومي لوسآنجلس، بيش از صدهزار جلدكتاب را منجمد كردهاند تا بعداً خشك كنند، و تجربة تازه (يعني خشك كردن كتابها در حالت انجماد) از اينآتشسوزي به دست آمده، و آتش سوزي سال ۱۹۸۸ در كتابخانة آكادمي علوم شوروي منتهي به همكاريهايبينالمللي براي مقابله با سوانح غير مترقبه و فرايند مرحله بندي شدة حفاظت گرديده است (۱۲).
اگر چه تاريخ سوانح در كتابخانهها به زمانهاي قديم باز ميگردد، امّا برنامهريزي براي مقابله با اينسوانح قدمت زيادي ندارد. بطوريكه قبلاً گفته شد. سيل فلورانس در سال ۱۹۶۶، انگيزه و عاملتكميلكنندة روشهايي براي نجات موادي شد كه از كاغذ ساخته شدهاند. اين پيش آمد همچنينانگيزهاي براي برنامهريزي جهت مقابله با سوانح مشابه شد تا كتابخانهها از پيآمدهاي آنها در صورتوقوع رهائي يابند. در دهههاي بعد، سوانح چندي كه در كتابخانههاي ايالات متحده اتفاِ افتاد، روندبرنامهريزي براي مقابله با سوانح را سرعت بخشيد. روش خشك كردن در حالت انجماد در محيط خلاء(كه بعداً شرح خواهم داد) روشي است كه بعد از سال ۱۹۶۶ ابداع شد و حالا بعنوان روش استانداردمورد قبول است.
تا قبل از دهة ۱۹۷۰ برنامهريزي براي مقابله با سوانح بعنوان بخشي ضروري از اداره و نظام كتابخانهتشخيص داده نشده بود. برنامة مقابله با سوانح نوشتة بوهم در سال ۱۹۷۸ توسط دانشگاه كاليفرنيابراي كتابخانهها منتشر شد و به همين علت اهميت پيدا كرد و پايه و اساسي شد براي برنامهريزي برايساير كتابخانهها و مؤسسات(۱۳). عامل و راهنماي ديگر، انتشار نشريهاي بود كه در سال ۱۹۸۵ توسطاندرسن و مك اينتاير، دربارة برنامهريزي براي مقابله با سوانح در كتابخانه و ادارات اسناد، دراسكاتلند نوشته شد و به صورت بنيان و اساسي براي طرح برنامههاي مشابه در سراسر دنيا در آمد(۱۴).