آمادگی در برابر سوانح و بلایا به ویژه بلایای طبیعی(قسمت چهارم)
محتوّيات و مفادّ برنامه مقابله با سوانح
سوالي كه در اينجا مطرح ميشود اين است كه در برنامة مقابله با سوانح چه مطالبي بايد گنجاندهشود؟ مهمترين مطالب آن عبارتند از: اطلاعات كافي از ساختمان كتابخانه، موجودي مواد كتابخانه،روشهاي اصلاح و مرمت مواد كتابخانه، اطلاع از كمكهاي بدست آمده از خارج از كتابخانه و وجود وحضور افراد تصميم گيرنده(۲۰).
اغلب برنامهها داراي چهار بخش است: پيشگيري، حركت متقابل، عكسالعمل، بهينه سازي وبحالت اول برگرداندن مواد. مهمترين جنبة اين برنامهريزي بخش پيشگيري از سوانح است زيرا اينبخش از برنامه شامل تمام قسمتهاي برنامة حفاظت و نگهداري است و اين بخش از برنامه شاملفعاليتهائي براي به حداقل رساندن خطراتي است كه از اقدامات افراد بيتجربه و ناوارد به وجود ميآيد.كم كردن خطرات آتش سوزي و سيل، اقداماتي براي كم كردن خسارات وارده از سوانح با نصبتجهيزات مناسب و دستگاههاي امنيتي كه بتواند وسايل كتابخانه را حفظ كند، تهيه نسخههاي اضافي ازكتابها و مواد نادر و منحصر بفرد (مانند برگهدان كتابخانه) و اتخّاذ ترتيب و روشهاي ويژهاي كه امنيتكتابخانه و موجودي مواد آن را در مواقعي كه احتمال خطر زياد است، از جمله تشكيل نمايشگاههايكتاب و تعمير ساختمان كتابخانه، تضمين كند. در اين مورد مسئله بيمه نيز از اهميت برخوردار است وبايد آن را در نظر گرفت.
بخش بعدي اين برنامه اقداماتي است كه براي يك برنامة متداول و رايج طراحي شده و مورداستفاده قرار ميگيرد. اين اقدامات را حركت متقابل گويند كه عمدتاً شامل مراحل طرح و برنامهريزي ونيز اقداماتي است كه برنامة تهيه شده را بصورت رايج و متداول در ميآورد. مهمترين اين اقداماتعبارتند از: تعيين و تربيت كاركنان ويژه براي حركت متقابل، شناسائي و علامتگذاري وسايل و مواديكه نادر و استثنايي هستند و نجات آنها در زمان سانحه از اولويت و اهميت خاصّي برخوردار است،گردآوري و نگهداري تجهيزاتي كه هنگام بروز سانحه مورد نياز خواهند بود، تهيه سياههاي از پرسنلكليدي، خدمات، منابع و تجهيزات و نگهداري اين سياههها بصورت روز آمد،ابداع روشهايي براياخطار و اعلام وقوع سوانح به اعضاء گروه، به گونهاي كه بتوانند سريعاً آماده و در يك جا جمع شوند،برقراري تماس با پرسنل حفاظتي و تسهيلات در منطقه كه ميتوانند در مواقع سانحه و حادثه به ياريبشتابند، و روز آمد و جاري نگهداشتن اين اقدامات.
بخش سوم برنامهريزي براي مقابله با سوانح، عكسالعمل است كه شامل اقداماتي است كه بعد ازرويداد سانحه صورت ميگيرد، و اين اقدامات عبارتند از: به صدا در آوردن زنگ خطر؛ يك جا جمعكردن پرسنل ؛ ايمن كردن محل سانحه براي پرسنل ؛ تهية برآورد اوليّه از خسارات وارده؛ محدود كردنتيم نجات؛ ورود به محل سانحه و بيرون بردن، تميز كردن، بستهبندي و حمل مواد آسيب ديده.
قسمت آخر برنامهريزي براي مقابله با سوانح شامل مرمت و بحالت اول برگرداندن مواد آسيب ديدهو قابل استفاده كردن آنهاست. اين اقدامات عبارتند از: طرح برنامة حفاظتي براي بحالت اوّل برگرداندنمواد صدمه ديده، تميز كردن و قابل استفاده كردن منطقة سانحه ديده و انتقال دادن كتابها و مواد مرمتشده به محل آماده شده، و تجزيه و تحليل سانحه و اصلاح و بهتر كردن برنامة مقابله با سوانح.
شكل دقيق برنامة مبارزه با سوانح، براساس نيازهاي هر موسسه، تغيير پيدا ميكند.بخشهاي زيرمعمولاً در تمامي برنامهها مشاهده ميشوند:
۱ـ خلاصة روشني از اقدامات اضطراري (براي حفظ جان افراد و مجموعه مواد كتابخانه) كه بتوانددر سوانحي مانند آتش سوزي يا سيل و صدمات ناشي از آب، تهديدهاي ناشي از بمباران و غيره، قابلاستفاده باشد.
۲ـ فهرستي از اسامي پرسنلي كه بتوان با آنها در مواقع اضطراري تماّس حاصل كرد.
۳ـ فهرستي از مشاورين و خدمات منطقهاي و ملي.
۴ـ فهرستي از تجهيزات و تداركات موجود و فهرستي از منابع و تجهيزاتي كه در دسترس نيستند.
۵ـ نقشهاي از كتابخانه با تعيين محل موادي كه داراي اولويت اوّلند و وسايلي كه براي نجات دادنمواد لازم ميباشند و علامت گذاري دقيق آنها.
۶ـ خلاصهاي از مواد بيمه شده و مشخص كردن نام بيمهگر.
۷ـ فهرستي از اقداماتي كه براي بازرسي مرتب ساختمان كتابخانه بعمل آمده است، شامل حفظ ونگهداري ساختمان، تسهيلات برِ و سيم كشي، سقف ساختمان، فاضلابها، لولههاي آب و...
۸ـ فهرستي از اقداماتي كه براي بازرسي تجهيزات ايمني بعمل آمده، مانند: بازرسي از سيستم زنگخطر، دستگاههاي اعلام خطر آتش سوزي، و كپسولهاي آتش نشاني(۲۱).
كسي كه در صدد تنظيم برنامة مقابله با سوانح بر ميآيد (در مورد كتابخانههائي كه قبلاً چنينبرنامهاي نداشتهاند)، بهتر است برنامههاي مؤسسات ديگر را بررسي كرده و از بين آنها برنامهاي را كه بهبهترين وجه، مناسب كتابخانة مورد نظر است، انتخاب كند.
(دنباله دارد...)